تأملاتی در یقین و یقینیات
تأملاتی در یقین و یقینیات
گفتگوهایی میان حجج اسلام: حاج شیخ محمدحسن وکیلی و حاج شیخ محمدتقی سبحانی
تدوین: شیخ مجتبی کرامتی
تعداد صفحات: 312 صفحه
قطع: وزیری
کتاب درباره چیست؟
کتاب «تأملاتی در یقین و یقینیات» گزارشی علمی و تحلیلی از گفتوگوهای حججاسلام محمدحسن وکیلی و محمدتقی سبحانی درباره یکی از مسائل بنیادین معرفتشناسی اسلامی است: اینکه «یقین» چیست، چه اقسامی دارد، کدام یقین قابل اعتماد است، و منطقیان مسلمان چگونه میان یقین، ظن، مشهورات و وهمیات تفاوت گذاشتهاند. این اثر به تدوین شيخ مجتبی کرامتی فراهم آمده و محور آن، بحثهای دقیق درباره جایگاه عقل، تعریف معرفت، اعتبار برهان، و معنای یقین در فلسفه و منطق اسلامی است.
در این کتاب چه میخوانید؟
کتاب «تأملاتی در یقین و یقینیات» مجموعهای از گفتوگوها، سخنرانیها و مکاتبات علمی میان حجتالاسلام والمسلمین محمدتقی سبحانی و حجتالاسلام والمسلمین محمدحسن وکیلی است که به بررسی مسئله «یقین» در منطق و فلسفه اسلامی، اعتبار معرفت فلسفی و نسبت عقل، تجربه، نقل و معرفت دینی میپردازد.
این اثر با نقدهایی درباره مبانی معرفتشناسی فلسفه اسلامی آغاز میشود؛ از جمله تعریف معرفت، نظریه علم و تطابق ذهن و واقع، محدودیت روش برهانی و امکان دستیابی به یقین. در ادامه، پاسخ داده میشود که فلسفه اسلامی سایر راههای شناخت مانند تجربه، نقل و شهود را نفی نمیکند، بلکه فلسفه را دانشی برهانی با هدف دستیابی به معرفت یقینی میداند.
بخشهای مختلف کتاب به بررسی مفهوم یقین، تفاوت یقین منطقی و سایر مراتب قطع و اطمینان، اعتبار برهان، جایگاه اولیات، محسوسات، تجربیات، متواترات و نسبت تجربه با استدلال میپردازد. همچنین با بررسی دیدگاههای اندیشمندانی مانند ابنسینا، فارابی، علامه طباطبایی و دیگر منطقیان مسلمان، تلاش میشود مرز میان یقینیات، مشهورات، وهمیات و گزارههای ظنی روشن گردد.
در مکاتبات و نشستهای پایانی، اختلافنظرها درباره معنای یقین و معیار اعتبار آن دقیقتر بررسی شده و سه رویکرد کلی مطرح میشود: نگاه افراطی که هر امر قطعی را معتبر میداند، نگاه شکاکانه که به یقین اعتماد ندارد، و دیدگاه منطقیان که میان انواع ادراکات و ارزش معرفتی آنها تفکیک قائل است.
این کتاب اثری تخصصی در حوزه منطق، فلسفه اسلامی و معرفتشناسی دینی است که به یکی از بنیادیترین پرسشهای فلسفی میپردازد: یقین چیست، چه نوع یقینی معتبر است، و چگونه میتوان میان عقل، برهان، تجربه، نقل و معرفت دینی پیوند برقرار کرد.
این کتاب برای چه کسانی مناسب است؟
این کتاب مناسب است برای:
طلاب و دانشجویانی که با مباحث منطق، فلسفه اسلامی، کلام، معرفتشناسی و اصول فقه آشنایی دارند و میخواهند بحث «یقین» را دقیقتر و تخصصیتر دنبال کنند.
پژوهشگرانی که درباره حجیت عقل، اعتبار قطع، برهان، بدیهیات، تجربه، استقراء، متواترات، مشهورات و وهمیات مطالعه میکنند و نیاز دارند اختلافنظرها را با مستندات منطقی و فلسفی ببینند.
کسانی که به مباحثات علمی میان منتقدان و مدافعان فلسفه اسلامی علاقه دارند؛ زیرا کتاب صرفاً یک متن آموزشی یکطرفه نیست، بلکه متن پیادهشده و تحقیقشده گفتوگوها، پاسخها و مکاتبات میان حجتالاسلام محمدتقی سبحانی و حجتالاسلام محمدحسن وکیلی است.
اساتید، پژوهشگران و طراحان درسگفتارهایی که میخواهند بحث یقین را در فضای منطق اسلامی، معرفتشناسی دینی و نقد فلسفه اسلامی بهصورت مستند و مسئلهمحور ارائه کنند.
چرا این کتاب ارزش خواندن دارد؟
یکی از امتیازهای مهم کتاب، گفتوگومحور بودن آن است. خواننده فقط با یک دیدگاه یکطرفه روبهرو نیست؛ بلکه نقدهای حجتالاسلام سبحانی و پاسخهای حجتالاسلام وکیلی را در چند مرحله، همراه با مکاتبات و مستندات، دنبال میکند. همین ساختار باعث میشود مسئله «یقین» از زوایای مختلف بررسی شود.
مزیت دیگر کتاب، پرداختن به یکی از مباحث ریشهای در منطق و فلسفه اسلامی است: اینکه یقین دقیقاً چیست و چه تفاوتی با ظن، مشهورات، وهمیات و قطعهای ناپایدار دارد. این بحث برای هر کسی که با استدلالهای فلسفی، کلامی یا اصولی سروکار دارد، اهمیت اساسی دارد.
کتاب همچنین به روشنشدن یک سوءتفاهم مهم کمک میکند: آیا فلسفه اسلامی همه معرفتهای غیر یقینی را بیارزش میداند، یا فقط در مقام تأسیس یک دانش برهانی، به دنبال نوع خاصی از یقین است؟ در پاسخهای مطرحشده در کتاب، توضیح داده میشود که حکمای مسلمان معرفتهای ظنی، نقلی، تجربی و وجدانی را مطلقاً کنار نگذاشتهاند؛ بلکه جایگاه دانش فلسفه را بهعنوان دانشی برهانی تعریف کردهاند.
دلیل دیگر برای تهیه کتاب، وجود ضمائم تخصصی و مستند است؛ بهویژه ضمیمه «معیار اعتبار یقین» که سه نگاه افراطی، تفریطی و اعتدالی به یقین را بررسی میکند و میان یقینیات، مشهورات و وهمیات فرق میگذارد.
جرعه اي از کتاب
شخص ابتدا باید به فطرت خود بازگردد و بررسی کند؛ اگر حاصل بررسی این شود که یقینش پایدار است، در مرحله بعد باید بین آن گزاره و عقلیات، تعارض افکند؛ اگر باز هم یقینش پایدار بود، به این یقین، یقین استوار و پایدار و یا به تعبیری «یقین بالمعنیالاخص» گوییم.
این یقین میتواند مبنای تفکر و زندگی قرار گیرد، زیرا شخص میداند که این گزاره، گزارهای است که هرگز از دستش خارج نخواهد شد.
اما یقینیاتی که با بازگشت به فطرت یا با مقایسه بین وهم و عقل از دست میروند، یقینهای ناپایدار هستند.