جلد دو فقه جنسیت، تربیت و سلامت جنسی
فقه جنسیّت، تربیت و سلامت جنسی جلد دوم: تفاوت های مرد و زن در آینه قرآن کریم
درس خارج استاد حاج شیخ محمدحسن وکیلی
تقریر: سیدشهاب الدین دعائی
تعداد صفحات: 272 صفحه
قطع: وزیری
کتاب درباره چیست؟
کتاب «فقه جنسیت، تربیت و سلامت جنسی؛ جلد دوم: تفاوتهای مرد و زن در آینه قرآن کریم» تقریر بخشی از درس خارج فقه استاد حاج شیخ محمدحسن وکیلی به قلم سید شهابالدین دعایی است؛ اثری تخصصی که به یکی از مباحث بنیادین و پرچالش حوزه زن و خانواده میپردازد: آیا تفاوتهای زن و مرد در نگاه قرآن، واقعی و ریشهدار است یا صرفاً ساخته شرایط اجتماعی و فرهنگی؟
این جلد با رویکردی فقهی، قرآنی و تحلیلی، در گفتوگو با گرایشهای فمینیستی دینی نوشته شده و میکوشد نشان دهد آیات قرآن درباره زن و مرد را نه باید با نگاه افراطی و مردسالارانه فهمید و نه با خوانشهای نواندیشانهای که تفاوتهای واقعی را نادیده میگیرند. محور اصلی کتاب، بررسی تفاوتهای جنس مذکر و مؤنث از منظر آیات قرآن کریم و نقد برداشتهای فمینیستی از آیات است.
در این کتاب چه میخوانید؟
کتاب «فقه جنسیت، تربیت و سلامت جنسی؛ جلد دوم: تفاوتهای مرد و زن در آینه قرآن کریم» دومین جلد از مجموعهای فقهی درباره جنسیت، تربیت و سلامت جنسی است که به بررسی تفاوتهای زن و مرد از منظر آیات قرآن کریم میپردازد. این اثر، ضمن نقد برخی خوانشهای فمینیستی دینی، میکوشد تصویری متعادل از اشتراکات انسانی و تفاوتهای واقعی و حقوقی زن و مرد ارائه دهد.
کتاب ابتدا با بررسی جریانهای فمینیستی و فمینیسم دینی، پرسش اصلی خود را مطرح میکند: تفاوتهای زن و مرد تا چه اندازه ذاتی و واقعی و تا چه اندازه محصول فرهنگ و جامعهاند؟ سپس با ارائه روشی برای فهم احکام دینی، میان گزارههای ثابت و حقیقی و گزارههای ناظر به شرایط خاص تاریخی تفکیک میکند و بر ضرورت فهم آیات در چارچوب زبان، قرائن و ارتکازات عصر نزول تأکید میورزد.
در ادامه، آیاتی مانند «الرِّجالُ قَوّامونَ عَلَی النِّساء»، «وَلَهُنَّ مِثلُ الَّذی عَلَیهِنَّ»، «عاشِروهُنَّ بِالمَعروف»، آیه شهادت و مجموعهای از آیات مربوط به خانواده، نفقه، ازدواج، طلاق، عده، تعدد زوجات و ارث بررسی میشوند. نویسنده میکوشد نشان دهد که قرآن از یکسو زن و مرد را در اصل انسانیت، کرامت و امکان رشد معنوی برابر میداند و از سوی دیگر، تفاوتهای تکوینی و واقعی آنان را در تنظیم مسئولیتها و حقوق خانوادگی و اجتماعی لحاظ میکند.
بخش مهمی از کتاب به آیات حجاب و تنظیم روابط زن و مرد اختصاص دارد. در این بخش، حجاب، کنترل نگاه، حفظ عفت و فاصلهگذاری میان زن و مرد در چارچوب نظامی برای صیانت از طهارت فردی، خانواده و جامعه تحلیل میشود. در پایان نیز آیات مربوط به خلقت حضرت حوا و نسبت زن و مرد در آفرینش بررسی شده و زمینه برای بحث روایی جلد بعد فراهم میشود.
این اثر در مجموع، تنها تفسیری از چند آیه درباره زنان نیست؛ بلکه پژوهشی قرآنی، فقهی و روششناختی درباره نسبت میان اشتراکات انسانی و تفاوتهای واقعی زن و مرد است و میکوشد در برابر دو رویکرد افراطی ــ انکار تفاوتها یا نادیدهگرفتن کرامت مشترک زن و مرد ــ قرائتی منسجم از دیدگاه قرآن ارائه کند.
این کتاب برای چه کسانی مناسب است؟
این کتاب مناسب است برای:
طلاب سطح عالی و خارج حوزه، فضلا و پژوهشگران فقه، تفسیر و کلام که میخواهند مسئله تفاوتهای زن و مرد در قرآن کریم را با رویکردی تخصصی، فقهی و روشمند بررسی کنند.
پژوهشگران و علاقهمندان به مباحث توحید قرآنی، وحدت شخصی وجود، نسبت خدا و عالم، احاطه و معیت الهی، نامتناهی بودن خداوند و فقر وجودی مخلوقات.
مبلغان، اساتید، مربیان و فعالان فرهنگی که با پرسشها و شبهات مربوط به فمینیسم دینی، قوامیت مرد، حجاب، شهادت زن، ارث، طلاق، تعدد زوجات، خلقت حوا و نسبت زن و مرد در قرآن روبهرو هستند و به یک منبع تحلیلی برای پاسخگویی دقیقتر نیاز دارند.
کسانی که به بحثهای روششناختی علاقه دارند؛ زیرا کتاب فقط درباره چند آیه خاص سخن نمیگوید، بلکه به مسائلی مانند هرمنوتیک متن دینی، ارتکازات عصر نزول، ثابت و متغیر، قضایای حقیقی و خارجی، و روش صحیح فهم آیات قانونی قرآن نیز میپردازد.
چرا این کتاب ارزش خواندن دارد؟
یکی از مهمترین مزایای کتاب، ورود دقیق به مسئله تفاوتهای زن و مرد از منظر قرآن کریم است. کتاب نه به نفی ارزش و کرامت زن میپردازد و نه تفاوتهای واقعی را نادیده میگیرد؛ بلکه میکوشد میان اشتراک زن و مرد در انسانیت و کمال معنوی، و تفاوتهای اثرگذار آنان در نظام خانواده و حقوق، تفکیک روشنی برقرار کند.
مزیت دیگر کتاب، نقد روشمند خوانشهای فمینیستی از آیات قرآن است. نویسنده ابتدا انواع رویکردهای نواندیشانه در فهم آیات و روایات مربوط به زن و مرد را گزارش میکند، سپس نشان میدهد که برای فهم درست متن دینی، نمیتوان تنها با ارتکازات امروز یا پیشفرضهای اجتماعی معاصر به سراغ آیات رفت؛ بلکه باید سیاق، زبان قرآن، ارتکازات مخاطبان عصر نزول و قرائن درونمتنی را با هم دید.
دلیل مهم دیگر برای تهیه کتاب، ترکیب مباحث قرآنی با روششناسی فقهی و اصولی است. این اثر فقط چند آیه درباره زن و مرد را شرح نمیدهد، بلکه درباره شیوه فهم متن، ثابت و متغیر در احکام، تفاوت قضیه حقیقی و خارجی، نقش ارتکازات در استظهار، و امکان یا عدم امکان بازخوانی آیات قانونی قرآن بحث میکند. همین ویژگی، کتاب را برای پژوهشگران فقه و تفسیر کاربردیتر میسازد.
از امتیازهای کتاب، پرداختن به آیات متنوع و اثرگذار در حوزه خانواده و جنسیت است؛ از آیات قوامیت، درجه، معاشرت به معروف و شهادت گرفته تا آیات نکاح، طلاق، عده، تعدد زوجات، حجاب، ارث و خلقت حضرت حوا. بحثها صرفاً نظری و کلی نیستند، بلکه بهصورت مسئلهمحور روی آیات مشخص قرآن متمرکز شدهاند.
این اثر همچنین به دلیل پرداختن به مسائل دشوار و نوپدید فقه جنسیت اهمیت دارد؛ از جمله خنثی، خصی، مخنث، تراجنسیتیها، معیار تشخیص مرد و زن، اعتبار نشانههای عرفی و پزشکی، تغییر جنسیت، جراحیهای رفع ابهام جنسی، عسر و حرج، درمان، افسردگی و تزاحم با خودکشی.
جرعه اي از کتاب
مکتب اسلام و بهتبع آن در سیرۀ پیشوایان دین نیز درباره نقش جنسیت، تعیین و بهکارگیری معیارهای مربوط به آن، نهایت دقت و ظرافت به کار بسته شده است و درباره احساس هویت جنسی و درک شیوه درست بهکارگیری معیارهای نقش جنسی، از آغاز تولد تا دوران جوانی و بزرگسالی، و همچنین در روند زندگی فردی و اجتماعی و تشکیل خانواده، رهنمودهای زیادی ارائه شده است.
در آیات و روایات پرشماری، بر ارزشمندی ویژگیها و کارکرد هر یک از دو جنس برای خدمت به یکدیگر تأکید شده و در زمینۀ شناخت کامل تفاوتهای جنسیتی حقیقی و تمیز آنها از تفاوتهای کاذب، تفاسیر عاری از هرگونه کجاندیشی درباره تفاوتها، ترسیم اهداف و آرمانهای اجتماعی برای تأمین سعادت حقیقی انسانها و رعایت عدالت و مصلحت در قانونگذاری، رهنمودهای نورانی و بلندی ارائه شده است